هوشمندسازی و تشکیل سازمان فروش واحد شرکتهای حملونقل بار ریلی؛ دو پیشنهاد برای رشد بهرهوری
مدیرعامل موسسه صندوق پسانداز کارکنان راهآهن گفت: بخش خصوصی آمادگی دارد با سرمایهگذاری مستقل و بدون نیاز به منابع دولتی، در هوشمندسازی فرآیندهای بهرهبرداری راهآهن مشارکت کند و پس از عبور از سطح بهرهوری کافی از پیش تعیین شده، در منافع حاصل از افزایش بهرهوری و درآمد شبکه سهیم شود.

به گزارش موسسه صندوق پسانداز کارکنان راهآهن، سبحان نظری در پنل حکمرانی حملونقل ریلی نوزدهمین همایش بینالمللی حملونقل ریلی، با تأکید بر اینکه توسعه این بخش به تغییر همزمان رویکرد حاکمیت و فعالان صنعت نیاز دارد ، اظهار کرد : اگر قرار است حملونقل ریلی در ایران با سرعت بیشتری توسعه پیدا کند، دو اقدام اساسی باید در دستور کار قرار گیرد؛ نخست، قرار گرفتن واقعی حملونقل ریلی در اولویت سیاستگذاریهای حاکمیتی و دوم ، آغاز تحول درونی در میان فعالان این صنعت با محوریت افزایش بهرهوری.
کاهش سهم راهآهن از جابهجایی بار زمینی
نظری با اشاره به سیاستهای کلی نظام در بخش حملونقل که در سال ۱۳۷۹ ابلاغ شده است ، یادآور شد که در صدر این سیاستها بر اولویت دادن به حملونقل ریلی تأکید شده ، اما عملکرد سالهای گذشته با این جهتگیری فاصله دارد.
او با استناد به آمار مطرحشده در این زمینه گفت : حدود ۲۰ تا ۲۲ سال پیش ، سهم راهآهن از جابهجایی بار زمینی کشور حدود ۲۲ درصد بود ، اما این سهم اکنون به حدود ۸ تا ۹ درصد رسیده است. غیر از سهم بازار، شاخصهای دیگر عددی و کیفی میتوان برشمرد که نشان میدهد دولت حمل و نقل ریلی را در اولویت خود قرار نداده است.
به اعتقاد وی ، این روند نشان میدهد که اولویت اعلامشده برای حملونقل ریلی ، به اندازه کافی در تصمیمگیریها و اقدامات اجرایی منعکس نشده است .
وی تأکید کرد که توسعه واقعی راهآهن مستلزم آن است که حاکمیت، اولویت ریلی را از سطح اسناد و سیاستهای بالادستی به مرحله تخصیص منابع، تنظیم مقررات و تصمیمگیریهای اجرایی منتقل کند.
نظری افزود: جدای از حاکمیت، ما فعالان عرصه حمل و نقل ریلی هم باید در درون خودمان اقداماتی برای بهبود وضعیت حمل و نقل ریلی انجام دهیم؛ ما باید به دنبال یک انقلاب باشیم. من اسم این انقلاب را انقلاب بهرهورانه گذاشتهام.
ثروت ریلی ایران؛ داراییهایی که کمتر از ظرفیتشان کار میکنند
بخش مهمی از سخنان نظری به مقایسه بهرهوری ناوگان باری ایران با برخی کشورهای صاحب شبکه ریلی اختصاص داشت؛ مقایسهای که به گفته او ، نشان میدهد مسئله صنعت ریلی کشور صرفاً کمبود دارایی نیست ، بلکه نحوه استفاده از ظرفیتهای موجود نیز با چالش جدی مواجه است .
مدیرعامل موسسه صندوق پسانداز کارکنان راهآهن گفت: داراییهای ریلی کشور کم نیست؛ به لحاظ طول شبکه ریلی، تعداد اتصالات ریلی مرزی و تعداد ناوگان، کشور ما در زمره 20 کشور بزرگ جهان است. ثروت ریلی کم نداریم اما به لحاظ بهرهوری و میزان استفاده از داراییها وضع خوبی نداریم.
او با ارائه آماری از عملکرد ماهانه هر واگن باری در سال ۲۰۲۴ میلادی ، میزان جابهجایی را در چین ماهانه حدود ۳۰۰ هزار تنکیلومتر ، هند ماهانه حدود ۲۵۰ هزار تنکیلومتر ، آلمان ماهانه حدود ۱۷۰ هزار تنکیلومتر ، روسیه ماهانه حدود ۱۶۰ هزار تنکیلومتر و آمریکا ماهانه حدود ۱۱۰ هزار تنکیلومتر اعلام کرد .
به گفته نظری، این شاخص در ایران حدود ۷۸ هزار تنکیلومتر بوده که با توجه به شرایط جنگی و کاهش تقاضای حمل بار در سال جاری، در نیمه نخست سال احتمالا به حدود ۶۵ تا ۷۰ هزار تنکیلومتر رسیده است. یعنی با یک ثروت یکسان، ما بسیار نابهرهور تر عمل میکنیم. ما هدردهنده ثروتهایمان هستیم.
این ارقام از نگاه وی، بیانگر فاصله معنادار بهرهبرداری از ناوگان ریلی ایران با برخی شبکههای بزرگ جهان است؛ فاصلهای که برای کاهش آن باید علاوه بر توسعه زیرساخت ، ساختار بهرهبرداری ، شیوه مدیریت ناوگان و الگوی فعالیت شرکتهای حملونقل نیز بازنگری شود .
بخش خصوصی در آینه خود ؛ ضرورت عبور از شرکتهای کوچک و پراکنده
نظری در ادامه، بخشی از چالشهای بهرهوری را ناشی از ساختار درونی بخش خصوصی دانست و با تأکید بر ضرورت اصلاح این ساختار گفت: یکی از مشکلات اساسی، تعدد و پراکندگی شرکتها و شکلگیری مجموعههایی کوچک با ظرفیتهای محدود است؛ ما معماری بسیار بدقیافهای داریم؛ ما در عرصه حمل و نقل ریلی بخش خصوصی، جزایر کوچک و بسیار دور از هم داریم. وضعیتی که امکان بهرهمندی از صرفههای اقتصادی ناشی از مقیاس را کاهش میدهد .
وی با اشاره به فعالیت حدود ۳۰ شرکت خصوصی در حوزه حملونقل ریلی باری و مالکیت مجموعاً حدود ۳۲ هزار واگن باری توسط این شرکتها اظهار کرد: بهطور متوسط، هر شرکت حدود هزار واگن در اختیار دارد؛ در حالی که در برخی کشورها، شرکتهای بزرگ ریلی ناوگانهایی با صدها هزار واگن را مدیریت میکنند. در روسیه شرکتی داریم که مالک نیممیلیون واگن است. بخشی از بهرهوری بالا ناشی از صرفه مقیاس است که در بسیاری از بخش های صعنت کشور همچون حمل و نقل ریلی رعایت نمیشود.
به گفته او، این پراکندگی در بخش مسافری و حوزه لکوموتیو نیز وجود دارد؛ بهگونهای که حدود هزار واگن مسافری فعال میان نزدیک به ۱۰ شرکت توزیع شده و در حوزه لکوموتیو نیز تعدد بازیگران دولتی و خصوصی، ضرورت بازنگری در ساختار فعالیتها را نشان میدهد. یک شرکت خصوصی داریم که مالک تنها یک دستگاه لکوموتیو است و یک شرکت 50 تا 60 لکوموتیو دارد به طوری که میانگین لکوموتیو شرکتها 18 تا 19 دستگاه است.
نظری تأکید کرد که برای عبور از این وضعیت، دو مسیر قابل پیگیری است: ادغام شرکتها در صورت فراهم بودن شرایط و منافع مشترک ، یا تجمیع برخی فرایندهای عملیاتی و تجاری بدون الزام به ادغام کامل بنگاهها .
وی در تشریح این دو مسیر، از وضعیت تعمیرات جاری واگنهای باری مثال زد و گفت: قرار است به تدریج متصدی تعمیرات جاری واگنهای باری از راهآهن به بخش خصوصی واگذار شود. از یک سال قبل برنامهریزیهایی آغاز شده تا این تعمیرات به درستی به بخش خصوصی محول گردد. شرکتهای مالک واگن در بخش خصوصی پذیرفتهاند یک شرکت واحد با سهامداری خودشان تشکیل دهند تا مسئله تعمیرات جاری واگنهای باری به خوبی به بخش خصوصی واگذار شود؛ مشابه این فرآیند در میان شرکتهای مسافری هم اجرایی شده بود؛ شرکتی با عنوان سفیر، به عنوان سازمان فروش واحد چند شرکت مسافری مالک ناوگان تشکیل شد و واقعا هم این تجمیع فروش بلط مسافری این هشت شرکت اقدام خوبی بود.
سازمان فروش واحد ؛ راهکاری برای پایان دادن به پراکندگی بهرهبرداری
نظری توضیح داد که در وضعیت فعلی ، پس از رسیدن یک قطار باری به مقصد ، ممکن است واگنهای متعلق به چند مالک مختلف برای مقاصد متفاوت برنامهریزی شوند . در چنین شرایطی ، جداسازی واگنها ، انجام عملیات مانوری مجدد و هماهنگی میان مالکان ، زمان و منابع عملیاتی قابلتوجهی را مصرف میکند .
به گفته نظری ، اگر واگنها در قالب بستههای بزرگتر و با مدیریت یکپارچه تجاری و عملیاتی عرضه شوند، امکان برنامهریزی بهتر حرکت قطارها و کاهش توقفهای غیرضروری فراهم خواهد شد .
وی اعلام کرد : بخش خصوصی آمادگی دارد سازمان فروش واحد را برای واگنهای باری و دستکم برای بستههایی شامل ۶ تا ۷ هزار واگن راهاندازی کند و از راهآهن خواسته است برای شکلگیری این سازوکار، مشوقهای لازم را در نظر بگیرد . بخش خصوصی برای اجرای این طرح آمادگی دارد و پیشنهاد اعمال تخفیف ۱۵ تا ۲۰ درصدی در حق دسترسی شبکه ریلی از سوی راهآهن را برای حمایت از موفق شدن این ایده مطرح کرده است.
نظری افزود: سازمان فروش واحد برای شرکتهای مالک لکوموتیو هم میتواند اجرایی شود به شرطی که ایده قطار کامل محقق شود.
نظری اولین دستاورد ایجاد این سازمانهای فروش واحد را رشد بهرهوری دانست و گفت: تا کنون جدا سازی واگنهای هر یک از شرکتها و تخصیص لکوموتیو به آنها برای مسیرشان، مسالهای دردسرساز برای راهآهن بوده و بسیار هم ضد بهرهوری است.
نظری پیشنهاد داد: تخفیف در حق دسترسی به شبکه ریلی برای شرکتهایی که از طریق تجمیع ظرفیتها به افزایش بهرهوری کمک میکنند، بهعنوان یکی از ابزارهای تشویقی مورد بررسی قرار گیرد . به گفته او ، مدیرعامل راهآهن نیز از پیشنهاد اولیه بخش خصوصی استقبال کرده و تهیه طرح اجرایی آن در دست پیگیری است .
سرمایهگذاری بدون بهرهوری ؛ سختافزار کافی نیست
مدیرعامل مؤسسه صندوق پسانداز کارکنان راهآهن در بخش دیگری از سخنان خود، کوتاهمدت بودن نگاه سرمایهگذاری و تمرکز بیش از اندازه بر خرید تجهیزات و توسعه سختافزاری را از دیگر ضعفهای بخش خصوصی دانست .
او تأکید کرد که سرمایهگذاری در خرید واگن، ایجاد دفتر یا احداث بارانداز، بهتنهایی تضمینکننده افزایش بازدهی نیست و شرکتها باید به همان اندازه برای اصلاح فرایندها، توسعه خدمات و استفاده از ظرفیتهای مدیریتی و فناورانه سرمایهگذاری کنند.
نظری با اشاره به تجربه یکی از شرکتهای حملونقل ریلی که در شرایط کاهش تقاضای حمل بار توانسته است با برنامهریزی دقیق برای بار برگشت، عملکرد خود را نسبت به سال قبل حدود ۷ تا ۸ درصد افزایش دهد، گفت : مدیریت هوشمند جریان بار و استفاده از ظرفیت ناوگان در مسیر برگشت میتواند بدون نیاز به خرید تجهیزات جدید، درآمد و سودآوری شرکتها را افزایش دهد.
او در مقابل، به وجود شرکتهایی اشاره کرد که بیش از هزار واگن متوقف در اختیار دارند و معتقد بود بخشی از این ظرفیت بلااستفاده، ناشی از ضعف در برنامهریزی و مدیریت فرایندهای عملیاتی است .
راهآهن هوشمند ؛ عبور از فرمهای کاغذی به مدیریت الگوریتمی
نظری هوشمندسازی و دیجیتالسازی را یکی از ضرورتهای بنیادین تحول در حملونقل ریلی دانست و با انتقاد از تداوم برخی فرایندهای سنتی در نظام بهرهبرداری راهآهن اظهار کرد: با وجود پیشرفت فناوریهای مدیریت شبکههای پیچیده در جهان، بخش مهمی از فرایندهای بهرهبرداری راهآهن ایران همچنان بر مبنای روشهای سنتی و سازوکارهایی انجام میشود که قدمت زیادی دارند.
او با اشاره به اینکه مدیریت شبکه ریلی از نظر محاسباتی و عملیاتی، مسئلهای پیچیده است، بر ضرورت استفاده از نرمافزارهای تخصصی و الگوریتمهای پیشرفته برای برنامهریزی حرکت قطارها، تخصیص واگن و لکوموتیو، مدیریت ترافیک شبکه و بهینهسازی ظرفیت خطوط تأکید کرد.
به گفته وی، استفاده از رایانه و سامانههای اداری بهتنهایی به معنای هوشمندسازی نیست؛ فناوری باید مستقیماً وارد هسته تصمیمگیری و مدیریت عملیاتی شبکه شود و بتواند در تخصیص منابع ، کاهش توقفها و افزایش ظرفیت حمل نقش ایفا کند.
نظری در همین زمینه از آمادگی بخش خصوصی برای سرمایهگذاری در توسعه و استقرار سامانههای هوشمند مدیریت بهرهبرداری راهآهن خبر داد و گفت: این آمادگی وجود دارد که بدون نیاز به سرمایهگذاری مستقیم دولت، منابع مالی موردنیاز برای اجرای چنین طرحهایی از سوی بخش خصوصی تأمین شود .
او همچنین پیشنهاد کرد بازده سرمایهگذاری این سامانهها بر مبنای افزایش عملکرد شبکه تعریف شود و بخش خصوصی در منافع حاصل از رشد بهرهوری مشارکت داشته باشد.
پیشنهاد سرمایهگذاری با معیار ۳۵ میلیارد تنکیلومتر
یکی از بخشهای قابلتوجه سخنان نظری ، پیشنهاد مشخص او برای سنجش بازده سرمایهگذاری در هوشمندسازی شبکه بود.
وی اعلام کرد بخش خصوصی آمادگی دارد سرمایهگذاری موردنیاز برای توسعه سامانههای پیشرفته بهرهبرداری را بر عهده بگیرد و بازگشت سرمایه خود را به افزایش عملکرد شبکه پیوند دهد.
به گفته او، پیشنهاد این است که عملکرد فعلی شبکه، معادل حدود ۳۵ میلیارد تنکیلومتر، بهعنوان مبنای محاسبه در نظر گرفته شود و بازده سرمایهگذاری بخش خصوصی از محل عملکرد اضافه بر این میزان تعریف شود.
نظری البته تأکید کرد که استقرار سامانههای هوشمند به تنهایی و با فشردن یک دکمه ، بهرهوری را افزایش نمیدهد؛ بلکه تحقق این هدف به اصلاح ساختارهای سازمانی ، بازنگری در فرایندها و همراهی نیروی انسانی و مدیران نیاز دارد.
از مالکیت پراکنده تا بهرهبرداری یکپارچه ؛ آزمون تازه حکمرانی ریلی
سخنان نظری در پنل حکمرانی حملونقل ریلی، مسئله توسعه این صنعت را از زاویهای فراتر از افزایش طول خطوط و تعداد ناوگان مورد بررسی قرار داد. در نگاه او، بخش خصوصی باید از ساختارهای پراکنده و تصمیمگیریهای کوتاهمدت عبور کند و حاکمیت نیز با ایجاد مشوقهای اقتصادی، اصلاح سازوکارهای بهرهبرداری و حمایت از سرمایهگذاری فناورانه، زمینه این تحول را فراهم آورد.
پیشنهادهای سبحان نظری مبتنی بر این مساله است که راهآهن ایران برای افزایش سهم خود در حملونقل کشور، تنها به ریلهای بیشتر نیاز ندارد؛ بلکه باید بتواند از هر واگن، هر لکوموتیو، هر کیلومتر خط و هر فرصت حمل بار، بازدهی بیشتری به دست آورد.
در چنین شرایطی، «انقلاب بهرهوری» دیگر صرفاً یک تعبیر در سخنرانیهای تخصصی نیست؛ بلکه میتواند به معیاری برای سنجش موفقیت اصلاحات در حکمرانی، سرمایهگذاری و مدیریت شبکه ریلی تبدیل شود؛ مسیری که آغاز آن، نه لزوماً با ساخت یک خط جدید، بلکه با تغییر شیوه استفاده از ظرفیتهای موجود رقم خواهد خورد .
